امامعلی رحمان، رئیسجمهوری تاجیکستان، روز سهشنبه، نوزدهم اردیبهشت، در مراسمی ویژه در فرودگاه دوشنبه شرکت کرد تا به سه جعبهای که با پرواز اختصاصی سامانایر از مسکو رسیده بود، ادای احترام کند.
در این جعبهها مقداری از خاک آرامگاه سه تن از بنیانگذاران تاجیکستان قرار داشت؛ شخصیتهایی که روزگاری کشوری به نام تاجیکستان را بنیان گذاشتند، اما اکنون تنها مشتی از خاک مزارشان به این کشور بازمیگردد.
مراسم ادای احترام رئیسجمهوری تاجیکستان به خاک مزار نثار محمد یوسفزی، شیرینشاه شاهتیمور و نصرتالله مخصوم در فرودگاه دوشنبهــ facebook.com/emomalirahmontjk
یکی از این سه نفر نثارمحمد یوسفزی نام داشت. فردی پشتونتبار که سال ۱۸۹۷ در منطقه سوابی در شمالغرب هند تحت استعمار بریتانیا چشم به جهان گشود و آموزش و پرورش در تاجیکستان را پایه گذاشت.
او که طی جنگ سوم افغانــانگلیس، بازداشت و محکوم به اعدام شده بود، از چنگ مرگ گریخت و روانه تاشکند و سپس تهران و مسکو شد، اما سرانجام در اکتبر ۱۹۳۷ به دستور استالین، به قتل رسید. امروز در دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، یک کوچه نام او را بر پیشانی دارد و دولت تاجیکستان حالا نثارمحمد یوسفزی را یکی از «قهرمانان ملی» این کشور میداند.
دو نفر دیگر از قهرمانان ملت تاجیک که بخشی از خاک مزارشان از مسکو به دوشنبه منتقل شد، شیرینشاه شاهتیمور و نصرتالله مخصوماند که در تاسیس جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان نقش کلیدی داشتند و شکلگیری کشور تاجیکستان امروز را حاصل تلاشها و مبارزات آنان میدانند.
از بین این سه نفر، داستان زندگی نثارمحمد یوسفزی که در روستای زیدا واقع در خیبرپختونخوا امروزی و در خانوادهای از قبیله یوسفزی متولد شد، برای بسیاری در افغانستان جالبتر است.
وقتی جنگ سوم افغانــانگلیس در سال ۱۹۱۹ آغاز شد، نثار محمد با اینکه در مستعمره بریتانیا زندگی میکرد، طرف افغانستان و امانالله خان ایستاد و در این جنگ جایزه دلاوری دریافت کرد. با این حال شرکت نثارمحمد در جنگ علیه نیروهای بریتانیایی، باعث شد او به دستور حاکمیت استعماری وقت، بازداشت و به اعدام محکوم شود.
سفربیک صالح، مستندساز تاجیک، درباره نثارمحمد مستندی با نام «نثار» ساخته است که کارنامه و نقش این شخصیت را در برپایی تاجیکستان امروز به تصویر میکشد. بر اساس این مستند که از تلویزیون ملی تاجیکستان پخش شد، او در آستانه اعدام موفق شد به تاشکند بگریزد؛ شهری که آن روزها کانون تحولات انقلابی آسیای میانه بود.
در تاشکند، او مدرس یک دانشگاه نظامی شد و نخستین دارالمعلمین (آموزشگاه تربیت معلم) را در این شهر بنیان گذاشت.
از گیلان تا دوشنبه؛ انقلابی بدون مرز
نثارمحمد در سال ۱۹۲۰، پس از تصرف بخارا به دست روسها، همراه گریگوری اُرژُنیکیدزه، بلشویک برجسته اهل گرجستان، راهی ایران شد و به نهضت جنگل پیوست که میرزا کوچک خان جنگلی ایجاد کرده بود. به این ترتیب نثارمحمد، جوان پشتونی که از زندان بریتانیا گریخته بود، حالا در جنگلهای گیلان در کنار ایرانیان، علیه همان امپراتوری میجنگید.
بنیانگذار معارف تاجیک
وقتی اتحاد جماهیر شوروی شکل میگرفت، نثارمحمد در دوشنبه بود و به جنبشی پیوست که خواهان به رسمیت شناخته شدن هویت تاجیکها بهعنوان یک هویت مستقل در چارچوب شوروی بود و یکی از صداها در مسیر تشکیل جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی شد.
نثارمحمد اولین مدرسهها را در بخارا، سمرقند، خجند و دوشنبه بنیان گذاشت. نخستین کتابهای الفبا و حساب را هم او برای مدارس تالیف کرد؛ کتابهایی در سالهای ۱۹۲۳ و ۱۹۲۴ چاپ شدند و نخستین نسل از کودکان تاجیک را با خواندن و نوشتن آشنا کردند.
تلویزیون ملی تاجیکستان در مورد نثارمحمد اضافه میکند که او روزنامهای به نام «آواز تاجیک» هم تاسیس کرد که خود در آن مطلب مینوشت.
گفته میشود نخستین دانشجویان تاجیک را هم این مرد پشتونتبار برای تحصیل به دانشگاههای مسکو و لنینگراد فرستاد.
در ۱۹۲۶، نثارمحمد بهعنوان کمیسر خلق «نخستین وزیر آموزش و پرورش» جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی شد و در ۱۹۳۲، در دانشگاه خاورشناسی مسکو تدریس زبانهای پشتو و اردو را بر عهده گرفت. او به زبانهای فارسی، پشتو، روسی، ازبکی و اردو تسلط داشت.
آغاز پاکسازی بزرگ استالین در اواخر دهه ۱۹۳۰، طوفانی به راه انداخت که هزاران نیروی انقلابی، از جمله بسیاری از بنیانگذاران جمهوریهای شوروی را نیز به درون خود کشید. ازجمله چهرههای کلیدی بنیانگذار جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی شامل شیرینشاه شاهتیمور، نصرتالله مخصوم و نثارمحمد یوسفزی که همگی بازداشت و اعدام شدند.
تلویزیون ملی تاجیکستان به مناسبت بازگشت خاک مزار این سه تن به تاجیکستان، سخنرانی امامعلی رحمان در سال ۲۰۰۹ را بازپخش کرد که در آن، نثارمحمد را در کنار صدرالدین عینی و ابوالقاسم لاهوتی، «سرور سیاسی» جامعه تاجیک خوانده بود.
